Videokuzatuv va shaxsga doir maʼlumotlar: qonun boʻyicha arxiv qayerda turishi mumkin

Oʻzbekiston Respublikasining 2019-yil 2-iyuldagi «Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida»gi OʻRQ-547-son qonuni shaxsga doir maʼlumotlarni elektron, qogʻoz yoki boshqa moddiy tashuvchida qayd etilgan, muayyan jismoniy shaxsga taalluqli yoki uni identifikatsiya qilish imkonini beruvchi axborot sifatida belgilaydi. «Identifikatsiya qilish imkonini beruvchi» iborasi kalit boʻlib xizmat qiladi: odamning yuzi ajralib turadigan yozuv shu taʼrifga tushadi.

Bundan koʻpchilik uchun kutilmagan xulosa kelib chiqadi: ofisdagi oddiy videoregistrator — bu shaxsga doir maʼlumotlar bazasi, uni oʻrnatgan va sozlagan kompaniya esa operator sifatida chiqadi. Odatda birinchi tekshiruv yoki shikoyatgacha oʻylanmaydigan barcha majburiyatlar bilan birga.

Qonun biometrik maʼlumotlarni alohida ajratadi: bu subyektning anatomik va fiziologik xususiyatlarini tavsiflovchi shaxsga doir maʼlumotlar. Turniketdagi yuzni tanish, ish vaqtini hisobga olish terminalidagi barmoq izi, koʻz pardasi shabloni — bularning barchasi qonun maʼnosida biometriya, shunchaki «eshikni ochishning qulay usuli» emas.

Farq amaliy. Kirish kartasi shaxssiz: yoʻqotding — yangisini berishadi. Biometrik shablonni oʻzgartirib boʻlmaydi, bunday baza sizib chiqsa, buni qaytarib boʻlmaydi. Aynan shuning uchun qonun biometrik maʼlumotlarni qayta ishlashga alohida talablar qoʻyadi va aynan shuning uchun yuzni tanish terminalini «shunchaki boʻlsin deb» qoʻyib boʻlmaydi.

Uskuna tanlash uchun eng muhimi shu. Qonun Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining shaxsga doir maʼlumotlarini qayta ishlashning alohida shartlari haqidagi 27-1-modda bilan toʻldirilgan. Unga koʻra, mulkdor yoki operator respublika fuqarolarining shaxsga doir maʼlumotlarini axborot texnologiyalaridan, jumladan, jahon axborot tarmogʻi Internetdan foydalangan holda qayta ishlashda ularni Oʻzbekiston Respublikasi hududida jismonan joylashgan va belgilangan tartibda Shaxsga doir maʼlumotlar bazalarining davlat reyestrida roʻyxatga olingan texnik vositalardagi bazalarda yigʻish, tizimlashtirish va saqlashni taʼminlashi shart.

Ushbu sohadagi vakolatli davlat organi — Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat personallashtirish markazi. U Shaxsga doir maʼlumotlar bazalarining davlat reyestrini yuritadi, baza roʻyxatga olingani haqida guvohnoma beradi va oʻz vakolatlari doirasida qonunchilikka rioya etilishini nazorat qiladi.

Kamera ishlab chiqaruvchilarining ommaviy bulutli xizmatlari qulay: kamerani qoʻyding, ilovaga bogʻlading, istalgan joydan koʻrasan. Savol shundaki, yozuv jismonan qayerda yotadi. Agar tizim Oʻzbekiston fuqarolarini identifikatsiya qilsa, server esa respublikadan tashqarida boʻlsa, bu qurilma bazani mamlakat hududida joylashtirish talabiga zid keladi.

Bundan har bir buyurtmachiga tushuntiradigan muhandislik pozitsiyamiz kelib chiqadi: obyektdagi lokal registrator yoki server — bu konservatizm ham, temir sotish urinishi ham emas. Masofaviy kirish esa hech qayerga ketmaydi: lokal registrator orqali ham telefondan koʻrish mumkin, farq faqat arxiv qayerda saqlanishida.

Birinchisi — xabardor qilish. Subyekt oʻzining shaxsga doir maʼlumotlari bazaga kiritilayotganda qayta ishlash maqsadlari va oʻz huquqlari haqida yozma ravishda xabardor qilinishi kerak. Amalda bu oʻsha «videokuzatuv olib borilmoqda» yozuvi, lekin majburiyat yozuv bilan tugamaydi: biometrik maʼlumotlari SKUDga tushadigan xodimlar uchun hujjat kerak.

Ikkinchisi — uchinchi shaxslarga uzatish. Agar shaxsga doir maʼlumotlar uchinchi shaxsga uzatilsa, mulkdor yoki operator bu haqda subyektni uch kun ichida yozma ravishda xabardor qiladi. Uchinchisi — muddatlar: maʼlumotlarni himoya qilish majburiyatlari ularni yigʻish paytidan boshlanadi va yoʻq qilinishi yoki shaxssizlantirilishigacha amal qiladi. Yaʼni «biz shunchaki arxiv saqlaymiz va hech kimga koʻrsatmaymiz» majburiyatlardan ozod qilmaydi.

Oʻzbekiston qonunchiligida «bu yerda kamera taqiqlanadi» degan tayyor roʻyxat yoʻq — chegara bir nechta normani birga oʻqiganda kelib chiqadi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 31-moddasi (2023-yil 30-aprel referendumida qabul qilingan) har kimga shaxsiy hayot daxlsizligini, shaxsiy va oilaviy sirni hamda oʻzi haqida qonunga xilof yigʻilgan maʼlumotlarni yoʻq qilishni talab qilish huquqini kafolatlaydi. OʻRQ-547-son qonunning 25-moddasi shaxsiy hayotga oid maʼlumotlarni maxsus shaxsga doir maʼlumotlar qatoriga kiritadi: ularga ishlov berish qonunda sanab oʻtilgan hollardan tashqari taqiqlanadi, kamera egasi uchun esa asosiy holat — odamning oʻzi bergan yozma rozilik.

Doʻkon yoki ofisdagi oddiy kamera boshqa asosda ishlaydi. Shu qonunning 18-moddasi mulkdorning huquq va qonuniy manfaatlarini, masalan, mol-mulkni himoya qilishni amalga oshirish uchun maʼlumotlarga ishlov berishga yoʻl qoʻyadi, lekin bitta shart bilan: bunda subyektlarning huquq va qonuniy manfaatlari buzilmasligi kerak. Har bir obyektda amal qiladigan amaliy qoidamiz shundan kelib chiqadi: kamera kirish joyi, kassa, ombor, avtoturargoh va yoʻlakni oladi, odam yechinadigan yoki yolgʻiz qolishni kutadigan joylar — hojatxona, dush, kiyim almashtirish xonasi, kiyib koʻrish kabinasi, xodimlarning dam olish va uxlash xonalari — hamda boshqalar uyining deraza va eshiklari kadrdan tashqarida qoladi.

Turar joy haqida alohida: Konstitutsiyaning oʻsha 31-moddasi uning daxlsizligini ham mustahkamlaydi. Oʻz darvozangiz ustida turib koʻchani koʻradigan kamera — odatiy amaliyot; kadrga qoʻshni hovli yoki qoʻshni uy derazalari tushadigan qilib burilgan kamera esa allaqachon birovning shaxsiy hayotiga aralashish, kronshteyn imkon bersa ham, bunday burchakni tanlamagan maʼqul. Bunday holatlar uchun kameralarda maxfiylik niqobi bor: kadrning tanlangan qismi boʻyab qoʻyiladi va arxivga yozilmaydi.

Podyezd, zinapoya maydonchasi va lift — birovning xonadoni emas, umumiy foydalanishdagi joy, shuning uchun u yerdagi kamera oʻz-oʻzidan shaxsiy hayotga aralashish hisoblanmaydi. Bundan tashqari, yangi uylarda u majburiy: Prezidentning 2026-yil 5-fevraldagi PQ-48-son qaroriga koʻra 2026-yil 1-maydan har bir podyezd, liftlar va tutash hududdagi kameralar loyihaga kiritiladi, oʻrnatilgan uskuna esa uyning umumiy mol-mulkiga kiradi. Qurib bitkazilgan uyda podyezdga kamerani qoʻshnilar va boshqaruv tashkiloti bilan kelishib qoʻygan maʼqul: joy umumiy, arxiv kimda saqlanishini esa oldindan hal qilib olgan yaxshi.

Oʻz eshigingiz oldidagi kamera oʻz eshigingiz va uning oldidagi maydonchani olsa, oʻrinli. Obyektivni qoʻshnining eshigi yoki eshik koʻzchasiga qaratish, eshik har ochilganda uning dahlizini kadrda ushlab turish, ayniqsa qoʻshnilar yozuvini umumiy chatlarga joylash shaxsiy hayotga oid maʼlumotlarni qonunga xilof yigʻish yoki tarqatish deb baholanishi mumkin. Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 46-1-moddasi buning uchun 10 dan 40 gacha bazaviy hisoblash miqdorida jarima belgilaydi, maʼmuriy jazodan keyin takrorlangan qilmish esa Jinoyat kodeksining 141-1-moddasiga tushadi.

Oʻzbekiston Respublikasining 2022-yil 28-oktabrdagi Mehnat kodeksi xodimning shaxsga doir maʼlumotlariga 175–180-moddalarni bagʻishlaydi. 175-modda ularga xodim hayotidagi ish beruvchiga maʼlum boʻlib qolgan fakt, voqea va holatlar haqidagi maʼlumotlarni ham kiritadi va bunday axborotni maxfiy axborot toifasiga taalluqli deb belgilaydi. Xodim tanib olinadigan videoyozuv mazmunan shu taʼrifga toʻgʻri keladi.

176-modda ish beruvchini xodimga uning shaxsga doir maʼlumotlarini olishning maqsadlari, manbalari va usullari haqida xabar qilishga hamda xodimlarni bu maʼlumotlarga ishlov berish tartibini belgilaydigan hujjatlar bilan imzo qoʻydirib tanishtirishga majbur qiladi. Videokuzatuvda bu amalda quyidagini anglatadi: videokuzatuv toʻgʻrisidagi buyruq yoki nizom (qaysi zonalar, nima uchun, arxiv qancha saqlanadi, kim koʻra oladi), har bir xodimning tanishganlik haqidagi imzosi va kuzatuv zonalariga kirishdagi ogohlantirish yozuvlari. Ish xonasiga yashirin oʻrnatilgan kamera bu talablarga javob bermaydi.

177-moddadan yana bir tafsilot: xodimning oʻz shaxsga doir maʼlumotlarini himoya qilishdan voz kechishini nazarda tutuvchi mehnat shartnomasi yoki ichki hujjat sharti haqiqiy emas. Shartnomadagi «har qanday videokuzatuvga roziman» degan satr toʻliq nizom oʻrnini bosmaydi. Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzganlik uchun Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 46-2-moddasi fuqarolarga 7, mansabdor shaxslarga 50 bazaviy hisoblash miqdorida jarima belgilaydi.

SAT Solutions tizimlarni shunday loyihalaydiki, arxiv va biometrik shablonlar buyurtmachi obyektida yoki uning Oʻzbekistondagi serverida qoladi: lokal registratorlar, videokuzatuv serverlari, lokal bazali SKUD. Masofaviy kirishni bazani chet elga koʻchirish orqali emas, himoyalangan ulanish orqali sozlaymiz.

Ushbu maqola qonun talablarini umumiy holda tavsiflaydi va aniq obyekt boʻyicha yuridik maslahatni almashtirmaydi: maʼlumotlar tarkibi, subyektlar doirasi va qayta ishlash sxemasi har bir buyurtmachida oʻziga xos. Aniq konfiguratsiyaga baho kerak boʻlsa — tizim tavsifini yuboring, yuristingiz bilan birga koʻrib chiqamiz.